Хүн бүр амьдралынхаа туршид хөдөлмөрлөн цуглуулсан эд хөрөнгө, хуримтлуулсан баялагтаа эзэн нь байж, насан эцэслэснийхээ дараа тэдгээрийг хэн, хэрхэн өвлөн аваасай гэж хүсэж байгаагаа шийдвэрлэх эрхтэй. Энэхүү хүсэл зоригоо хуулийн дагуу баталгаажуулж буй хэлбэрийг Гэрээслэл гэж нэрлэдэг.
Монгол Улсын Иргэний хуулийн 522 дугаар зүйлд зааснаар иргэн өөрийн эд хөрөнгө болон эд хөрөнгийн бус эрхийг бүгдийг буюу зарим хэсгийг нь хууль ёсны өвлөгчдөөсөө гадна бусад иргэн, хуулийн этгээд, эсхүл төрд олгохоор гэрээслэх эрхтэй.
1. Гэрээслэл болон Хууль ёсны өв залгамжлалын ялгаа.
Өв залгамжлал нь үндсэн хоёр замаар явагддаг: Хууль ёсны болон Гэрээслэлээр.
Хууль ёсны өв залгамжлал: Нас барагч гэрээслэл үлдээгээгүй, эсхүл гэрээслэл нь хүчин төгөлдөр бус болсон тохиолдолд эд хөрөнгийг хуульд заасан дарааллын дагуу (нөхөр/эхнэр, төрүүлсэн болон үрчилж авсан хүүхэд, эцэг, эх) хуваарилдаг.
Гэрээслэлээр өв залгамжлах: Иргэн амьд сэрүүн байхдаа өөрийн хүсэл зоригийг илэрхийлж, хууль ёсны өвлөгчдөөс үл хамааран хэн нэгэнд эд хөрөнгөө үлдээх явдал юм.
Гэрээслэл нь хууль ёсны өв залгамжлалаас урд тооцогдох бөгөөд нас барагч гэрээслэл үлдээсэн бол хууль ёсны дараалал бус, хамгийн эхэнд гэрээслэлийн хүсэл зоригийг дагаж мөрддөг.
2. Гэрээслэл хүчин төгөлдөр болох хуулийн шаардлага.
Монгол Улсын Иргэний хуульд зааснаар гэрээслэл нь зөвхөн тодорхой шаардлагыг хангасан тохиолдолд хуулийн хүчин төгөлдөр болно.
Бичгээр үйлдэж, нотариатаар баталгаажуулах: Гэрээслэлийг заавал бичгээр үйлдэх шаардлагатай. Мөн гэрээслэл үйлдсэн он, сар, өдөр, цагийг тодорхой зааж, нотариатаар баталгаажуулснаар хүчин төгөлдөр болдог.
Эрх зүйн чадамжтай байх: Гэрээслэл үйлдэх үедээ иргэн өөрийн үйлдлийн утга холбогдлыг ойлгох чадвартай, сэргэг, өөрийн хүсэл зоригийг чөлөөтэй илэрхийлэх эрх зүйн бүрэн чадамжтай байх ёстой.
Гэрээслэлийн нууцлал: Нотариатч болон гэрээслэл үйлдэхэд байлцсан гуравдагч этгээдүүд гэрээслэгчийг нас барахаас өмнө гэрээслэлийн агуулгыг задруулах хуулиар хориотой.
3. Гэрээслэлийн чухал хязгаарлалт: "Заавал өвлөх хэсэг".
Гэрээслэгч өөрийн эд хөрөнгийг хэнд ч үлдээх эрхтэй боловч хууль тогтоогч нийгмийн эмзэг хэсэг болон нас барагчийн шууд хамааралтай хүмүүсийн эрх ашгийг хамгаалах үүднээс тодорхой хязгаарлалт тавьсан байдаг. Үүнийг "Заавал өвлөх хэсэг" гэж нэрлэдэг.
Иргэний хуулийн 522.3-т зааснаар:
"Нас барагчийн асрамжинд байсан насанд хүрээгүй буюу хөдөлмөрийн чадваргүй хүүхэд, төрүүлсэн болон үрчилсэн эцэг эх, эхнэр/нөхөр, мөн түүний асрамжинд байсан хөдөлмөрийн чадваргүй бусад иргэнд — гэрээсэлсэн байдлаас үл хамааран тэдний хууль ёсоор өвлөвөл зохих хэсгийн 50-иас доошгүй хувийг заавал өвлүүлдэг."
Энэ нь гэрээслэгч өөрийн бүх эд хөрөнгийг гадны хүнд гэрээсэлсэн ч, түүний асарч байсан хөдөлмөрийн чадваргүй дотны хүмүүс нь амьжиргааны эх үүсвэргүй үлдэхээс хамгаалж буй Нийгмийн хамгааллын чухал зохицуулалт юм.
4. Гэрээслэлийг өөрчлөх ба цуцлах.
Гэрээслэгч өөрийн амьд сэрүүн хугацаандаа үйлдсэн гэрээслэлийг хэзээ ч, хэдэн ч удаа өөрчлөх, цуцлах, эсхүл шинээр гэрээслэл үйлдэх бүрэн эрхтэй.
Сүүлд үйлдсэн, хуулийн шаардлага хангасан гэрээслэл нь өмнөх гэрээслэлийнхээ зөрчилдөж буй заалтуудыг шууд хүчингүй болгосонд тооцогддог. Мөн гэрээслэгч өөрийн амьд ахуйдаа гэрээсэлсэн эд хөрөнгөө зарах, бэлэглэх зэргээр захиран зарцуулвал уг эд хөрөнгөтэй холбоотой гэрээслэлийн заалт автоматаар хүчингүй болно.
Гэрээслэл нь зөвхөн эд хөрөнгө хуваарилах тухай асуудал биш юм. Энэ нь иргэн өөрийн насан туршдаа бүтээсэн баялагтаа эзэн байж, гэр бүл, ойр дотно хүмүүсийнхээ ирээдүйн сайн сайхан, эв нэгдлийг хангахад чиглэгдсэн хууль зүйн чухал хэрэгсэл юм.
Гэрээслэлийг цаг тухайд нь хуулийн дагуу зөв үйлдэх нь нас барсны дараа өвлөгчдийн хооронд үүсэж болох элдэв маргаан, үл ойлголцлоос урьдчилан сэргийлэх хамгийн иргэншилтэй, хариуцлагатай алхам болдог.