Өрнөдийн орнуудад насанд хүрсэн хүн бүр эд хөрөнгө, банкны данс, заримдаа бүр хайртай тэжээвэр амьтнаа ч хэнд үлдээхээ гэрээслэлдээ тодорхой бичиж, нотариатаар баталгаажуулах нь хэвийн үзэгдэл. Гэтэл Монгол Улсад "гэрээслэл" гэдэг үг нь ихэнхдээ бараан сэдэв, эсвэл зөвхөн кинон дээр л гардаг "тэрбумтнуудын асуудал" мэт санагддаг.
Нигүүлсэнгүй бөгөөд ухаалаг алхам байж болох "гэрээслэл" яагаад манай нийгэмд нутагшиж чадахгүй, иргэд үүнээс цааргалсаар байна вэ?
1. "Амны билгээс ашдын билэг" буюу амьддаа үхэл ярихыг цээрлэх нь.
Монголчуудын уламжлалт сэтгэлгээнд үхэл болон түүний дараах амьдралын тухай нээлттэй ярих нь муу ёр дуудна гэсэн гүн бөгөөд далд айдас байдаг.
"Би одооноос гэрээслэл бичвэл өөртөө болон ар гэртээ муу зүйл дуудах юм биш үү?" гэх асуулт олон хүний далд ухамсарт явдаг. Насан өөд болох, үхлийн дараах эд хөрөнгийг хуваарилах тухай яриа нь "амны билэггүй" гэж тооцогддог тул энэ сэдвийг хойшлуулсаар эцэст нь юу ч үлдээлгүй анир чимээгүй одох нь түгээмэл.
2. "Монголын хууль өөрөө зохицуулчихна" гэх төөрөгдөл.
Иргэдийн дунд хууль эрх зүйн мэдлэг хангалтгүй байгаа нь бас нэг том шалтгаан юм. Иргэний хуулиар тухайн хүн гэрээслэл үлдээгээгүй тохиолдолд өв залгамжлалыг хууль ёсны дагуу шийддэг.
Хууль ёсны өв залгамжлагчид: Эцэг эх, эхнэр/нөхөр, хүүхдүүд нь нэгдүгээр дарааллын өвлөгчид бөгөөд хөрөнгийг хувь тэнцүү өвлөх эрхтэй.
Олон хүн үүнийг мэдээд "Бичих шаардлагагүй, хууль нь бэлэн байгаа юм чинь аяндаа үр дүүдэд маань тэнцүү оччихно" гэж боддог. Гэтэл бодит байдал дээр гэрээслэлгүй үлдсэн хөрөнгө нь насан өөд болсны дараа гэр бүлийн гишүүдийг шүүхийн хаалга татахад хүргэдэг гол шалтгаан болдог.
3. "Гэрээслэл бичих хэмжээний их хөрөнгө алга" гэж болох.
Дундаж болон бага орлоготой иргэдийн хувьд гэрээслэлийг зөвхөн олон орон сууц, их хэмжээний хувьцаа, бэлэн мөнгөтэй баячуудын хийдэг зүйл гэж эндүүрдэг.
Үнэн хэрэгтээ ганц өрөө байр, хуучин автомашин, эсвэл хадгаламжийн жижиг данс ч гэсэн насан өөд болсны дараа хууль зүйн хувьд том маргаан дагуулж болно. Гэвч ихэнх иргэд өөрт байгаа зүйлсээ "гэрээслэл үйлдэхүйц үнэ цэнэтэй" гэж үнэлдэггүй.
4. Амьддаа шийдэж, Бэлэглэлийн гэрээг сонгодог.
Монголчууд хөрөнгөө дараа нь өвлүүлэхээс илүүтэй амьд ахуйдаа хуваарилахыг илүүд үздэг. Хүүхдээ гэр бүл болоход нь орон сууцыг нь нэр дээр нь шууд шилжүүлэх, эсвэл хамтран өмчлөгчөөр оруулах, бэлэглэлийн гэрээгээр шилжүүлэх гэх мэт аргуудыг өргөн ашигладаг. Энэ нь нэг талаас асуудлыг тухайн үед нь шийдэж байгаа мэт боловч, зарим тохиолдолд өтлөх насандаа орон байргүй үлдэх эрсдэлийг өөртөө үүсгэдэг.
Хайртай хүмүүстээ үлдээх хамгийн том хариуцлага
Гэрээслэл бичих нь үхэлд бэлдэж буй хэрэг биш, харин өөрийн амьдралын турш цуглуулсан үнэ цэнийг хайртай хүмүүстээ маргаангүйгээр үлдээж буй хариуцлага ба хайрын илэрхийлэл юм.
Сүүлийн жилүүдэд залуу болон дунд үеийнхний дунд гэрээслэл бичих, хууль зүйн зөвлөгөө авах хандлага бага багаар нэмэгдэж байна. Сэтгэлгээний болон хуулийн мэдлэгийн энэхүү өөрчлөлт нь ирээдүйд ар гэр, ах дүүсийн дунд үүсэх санхүүгийн болон сэтгэл зүйн том маргаануудаас сэргийлэх хамгийн соёлтой гарц болох нь дамжиггүй.